Η ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ

 "ΘΕΡΑΠΕΥΤΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΣΕ ΑΛΛΗΛΟΑΝΤΙΔΡΑΣΗ"*

Δημήτρης Καραγιάννης

Διεθνές Συνέδριο "Το σχολείο της οικογένειας ↔ Η οικογένεια του σχολείου",του Κέντρου Παιδοψυχικής Υγιεινής , Αθήνα, 1993

Είναι πρόκληση για ένα Παιδοψυχίατρο, που εργάζεται ως θεραπευτής οικογένειας, να παρουσιάζει την δουλειά του, την χαρά του δηλαδή, να βλέπει την εργασία του να αποδίδει, βλέποντας την εκπληκτική αλλαγή στην λειτουργικότητα των παιδιών, όταν αυτά ελευθερώνονται από τους αφύσικους ρόλους που έχουν αναλάβει στα πλαίσια της οικογένειάς τους. ΄Οταν δηλαδή ,το θυμωμένο πρόσωπο του εφήβου μαλακώνει , όταν το παιδί με την εκλεκτική αλαλία σου γνέφει από μόνο του, όταν το υπερκινητικό διαταρακτικό αγόρι που κάνει σαν μωρό, ηρεμεί και παίζει χωρίς να ενοχλεί, όταν το κορίτσι με το κουλουριασμένο σώμα και το κρυμμένο πρόσωπό του πίσω από το μπουφάν, αναδύεται και ορθώνει το σώμα του, και σου χαμογελά, όταν το παιδί με τις παράλογες φοβίες αρχίζει να αναλύει πόσο ένιωθε ότι ησύχαζαν οι καυγάδες των γονιών του με το σύμπτωμά του και όλα αυτά δίχως να έχεις πέσει πάνω στο παιδί, το αντίθετο. Και ακόμα, δίνοντας την δυνατότητα στους γονείς να αξιοποιήσουν και αυτοί εκείνες τις δυνατότητες που θα τους επιτρέψουν να αναπνεύσουν πιο ελεύθερα, να δημιουργήσουν και να χαρούν την ζωή τους, αν βέβαια το θελήσουν...

΄Ομως, στα πλαίσια αυτής της εργασίας, θα ήθελα να μοιραστώ μαζί σας, όχι στοιχεία για τις οικογένειες που τόσο εμπεριστατωμένα περιέγραψε ο Dr. Bela Buda και η Dr. Irina Lukina, αλλά κάποια στοιχεία που αφορούν τους θεραπευτές.

΄Εχουν ειπωθεί πολλά για το θεραπευτικό συμβόλαιο, για τους όρους δηλαδή που θα πρέπει να αναλάβει αυτός που ζητά θεραπεία. Συζητιέται επίσης πολύ η φύση του αιτήματος στην θεραπεία. Κρίνουμε δηλαδή τις συνειδητές και τις ασυνείδητες τάσεις αυτού που ζητά την βοήθεια. Ψάχνουμε, αναλύουμε και ερμηνεύουμε την στάση του πελάτη μας...και καλά κάνουμε αφού είναι σοφό το να θέτεις την ερώτηση : "θέλεις υγιής γενέσθαι;" όταν υπάρχουν τόσα δευτερογενή οφέλη από την παραμονή σε εντροπικές σχέσεις .

΄Ομως σε κάθε συμβόλαιο υπογράφουν δύο συμβαλλόμενοι. Σήμερα, θα ήθελα να ομιλήσω για την πλευρά του θεραπευτή.

Πριν από χρόνια, όταν είχα ξεκινήσει την θεραπεία οικογένειας χρειαζόταν να εξηγώ το τι σημαίνει ότι ένα παιδί που φέρει ένα σύμπτωμα μπορεί να εκφράζει την δυσλειτουργία της οικογένειάς του. Σήμερα πριν μιλήσω με προλαβαίνουν και μου λένε το slogan : "Ε, βέβαια το ξέρουμε ότι φταίνε οι γονείς" και βέβαια ξαφνιάζονται όταν απαντούμε ότι: "Όχι! Δεν φταίνε οι γονείς. Το θέμα είναι πολύ πιο περίπλοκο ".

Θέλω από την αρχή να τονίσω ότι η θεραπεία οικογένειας περικλείει εμπιστοσύνη στην ίδια την οικογένεια. Η ενασχόληση με την Οικογενειακή Θεραπεία σημαίνει την πεποίθησή μας ότι κάθε οικογένεια παρ' όλα τα λάθη, την δυστυχία και τον πόνο, περικλείει επίσης δυνάμεις που δεν έχουν ενεργοποιηθεί. Σημαίνει δηλαδή ότι μπορούμε να ελπίζουμε κάποια σημαντική αλλαγή στα πλαίσια της οικογένεια.

Μια αντίθετη στάση που εκφράζει τον γραμμικό τρόπο σκέψης του αιτίου και του αιτιατού, όταν εφαρμόζεται στην οικογένεια ενοχοποιεί τους γονείς αντί να τους ελευθερώνει. Όμως η ενοχοποίηση, και συνεπώς η ακύρωση των γονιών, οδηγεί στην ακύρωση και των θετικών δυνάμεων που αυτοί περικλείουν.

Η ευθύνη του θεραπευτή είναι να κατέχει την εξουσία και την ισχύ, ώστε να μπορέσει να φέρει σε πέρας το έργο του, που είναι να φροντίσει την οικογένεια κατά τρόπο που θα μπορέσει να αξιοποιήσει τις δικές της δυνάμεις, και επομένως δεν θα τον χρειάζεται πλέον.

Η εξουσία του θεραπευτή στην συστημική θεραπεία δεν σχετίζεται με το ύψος της πολυθρόνας που κάθεται, αλλά κτίζεται βήμα - βήμα στην σχέση του με την οικογένεια. Η οικογενειακή θεραπεία απαιτεί την χρησιμοποίηση του εαυτού. Ο Θεραπευτής δεν μπορεί να παρατηρεί και να δρα απ' έξω. Είναι μέρος του συστήματος των αλληλοσυνδεομένων ανθρώπων. Η προϋπόθεση για να είναι αποτελεσματικός ως μέλος αυτού του συστήματος, είναι να τον εμπιστευθούν τα μέλη της οικογένειας. Η προσωπικότητά του, οι εμπειρίες του, η δυνατότητα του να κατανοεί με σεβασμό τον τρόπο που η οικογένεια πορεύεται, αλλά και να οδηγεί, αξιοποιώντας την δική του εμπειρία από την υπέρβαση αναλόγων καταστάσεων δοκιμάζονται διαρκώς.

Αυτό σημαίνει να ενώνεσαι με την οικογένεια και να βιώνεις την πραγματικότητα όπως τη βιώνουν τα μέλη της οικογένειας. Σημαίνει να χρησιμοποιείς αυτή την ένωση για να γίνεις ένας φορέας αλλαγής που δουλεύει μέσα στους περιορισμούς του οικογενειακού συστήματος, παρεμβαίνοντας με τους τρόπους που είναι δυνατοί μόνο μ'αυτή την συγκεκριμένη οικογένεια, για να παραχθεί ένας διαφορετικός, πιο παραγωγικός τρόπος ζωής. Σημαίνει να μπεις στον λαβύρινθο που είναι η οικογένεια και να παράγεις τον μίτο της Αριάδνης (S.Minuchin).

Είναι σημαντικό, ως εκ τούτου, το πρώτο στάδιο στην συνεδρία όπου γίνεται η διασύνδεση (joining), αφού εκεί ο θεραπευτής σχετίζεται με το κάθε μέλος και με όλη την οικογένεια. Σ'αυτό το στάδιο αναζητά να τους γνωρίσει, με την αρχαιοελληνική έννοια της λέξης όπου "γνωρίζω" δεν σημαίνει ότι συγκεντρώνω απλά πληροφορίες για τον άλλον, αλλά ότι σχετίζομαι μαζί του, ότι ενώνομαι μαζί του, ότι επικοινωνώ μαζί του σεβόμενος την μοναδικότητά του....
Είναι διαστρέβλωση επομένως να ταυτισθεί η θεραπεία οικογένειας με κάποιες από τις τεχνικές της και να δίδεται έμφαση στο σύμπτωμα, αποκόβοντάς το από την δυναμική του. Επομένως, η θεραπευτική παρέμβαση δεν εξαντλείται στην μηχανιστική μετακίνηση των θέσεων στην διάρκεια της συνεδρίας ούτε στην παραγωγή "έξυπνων πρωτοτύπων συνταγών".

Μια τέτοια θεώρηση αποτελεί ύβρη, αφού μεταβάλλει την Συστημική θεραπεία οικογένειας σε μια μπιχεβιοριστική αντιμετώπιση συμπτωμάτων. Ο δρόμος αυτός οδηγεί στην απώλεια της δυνατότητας του θεραπευτή να βλέπει πανοραμικά και ν'ακούει στερεοφωνικά. Ο δρόμος όμως αυτός είναι ελκυστικός για κάποιους, που θέλουν να λέγονται θεραπευτές χωρίς να έχουν αγγίξει τα δικά τους συναισθήματα και τις δικές τους σχέσεις... Αλλά αυτό θυμίζει οδηγούς που οδηγώντας μεθυσμένοι γίνονται δημόσιος κίνδυνος.

Ο θεραπευτής οικογένειας με συστημική αντίληψη γνωρίζει πολύ καλά ότι για να πάρει τις σωστές απαντήσεις πρέπει να θέσει τις σωστές ερωτήσεις. Το ερώτημα γι' αυτόν δεν τίθεται γραμμικά για το ποιος φταίει αλλά για το τι φταίει, που δεν σχετίζεται με κάποιο πρόσωπο αλλά με τις σχέσεις των προσώπων της οικογένειας. Μ'αυτόν τον τρόπο δίνεται η δυνατότητα σ'όλα τα μέλη της οικογένειας να ελευθερωθούν από τις δυσλειτουργικές φθοροποιές σχέσεις.

Η ύπαρξη συμπτώματος αποτελεί ισχυρό κίνητρο για επιτυχημένη ψυχοθεραπεία. Η ύπαρξη συμπτώματος αντίστοιχα στο παιδί δύναται να αποτελέσει το πιο ισχυρό κίνητρο για αλλαγή στις οικογενειακές σχέσεις.

Η μέχρι τώρα εμπειρία μας, έχει δείξει ότι δεν απαιτείται μεγάλος αριθμός συνεδριών για τις περισσότερες οικογένειες.

Βέβαια απαραίτητο είναι να έχει επιτευχθεί η αναπλαισίωση του προβλήματος (reframing) όπως το ορίζει η οικογένεια από την πρώτη κιόλας συνεδρία. Θεωρούμε ότι μια οικογενειακή συνεδρία στην οποία δεν θα επιτευχθεί η αναπλαισίωση, αλλά θα αφήσει να επικρέμεται η ετικέτα του ασθενή πάνω στο παιδί, δεν είναι απλά μια αποτυχημένη θεραπευτική συνεδρία, αλλά αποτελεί έναν επικίνδυνο βλαπτικό παράγοντα.

Μια ένσταση προβάλλεται συχνά: Είναι δυνατόν να συζητιούνται όλα τα θέματα που αφορούν την οικογένεια παρουσία των παιδιών χωρίς να επιδράσει αυτό αρνητικά;

Η ένσταση αυτή κρύβει κάποια αλήθεια, αν κανείς αγνοεί τους κανόνες της Θεραπείας Οικογένειας Συστημικής Θεώρησης. Ένα χρήσιμο εργαλείο σε άπειρα χέρια μπορεί να είναι επικίνδυνο.

Αντίστοιχα, ένας θεραπευτής που θα ταυτιστεί με το παιδί, ιδιαίτερα όταν το παιδί είναι έφηβος, και επιτεθεί στους γονείς ενοχοποιώντας τους θα πρέπει να αναρωτηθεί για την θεραπευτική του ιδιότητα.....

Οι επικοινωνίες των μικρών παιδιών απαιτούν από τον θεραπευτή τις ικανότητες ενός πολύγλωσσου. Πρέπει να αναγνωρίζει την διαφορετική γλώσσα, π.χ. ενός τετράχρονου και να μιλάει στο παιδί παρουσία των γονιών με τέτοιο τρόπο που να καταλαβαίνουν και αυτοί. Ο λόγος του θεραπευτή πρέπει ν' ακούγεται ζωντανός και συναρπαστικός για τον έφηβο, ενώ ταυτόχρονα ο γονιός θα τον αισθάνεται έγκυρο και σίγουρο. Ο λόγος αυτός, που πετυχαίνει την υπέρβαση των διισταμένων, είναι ο Συστημικός λόγος που συνθέτει, που είναι συνεργατικός και όχι ανταγωνιστικός, που υπερβαίνει τις αντιφάσεις γιατί μιλά στην καρδιά και που δέχεται όλα τα συναισθήματα σαν σημαντικά και θετικά.

Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, που πρυτανεύει ο συνθετικός-συστημικός λόγος, όχι μόνο δεν φοβάσαι την παρουσία των παιδιών, αλλά την εύχεσαι, αφού το θέμα δεν είναι να κρύψουμε τις διαφωνίες από τα παιδιά, αλλά να τους δείξουμε τον πλούτο που υπάρχει από τις διαφορετικές απόψεις, όταν στην διαπραγμάτευση υπάρχει αρχή- μέση- και τέλος, δηλαδή μια διαλεκτική σύνθεση.

Ο λόγος του Συστημικού θεραπευτή είναι υποχρεωτικά απλός, αφού πρέπει να είναι και διαχρονικός. Πριν λίγο καιρό συνάντησα έναν ΄Ελληνα Βορειοηπειρώτη που όταν ήταν στην Αλβανία ήταν καθηγητής Πανεπιστημίου και τώρα εργαζόταν ως οικοδόμος. Όταν έμαθε με τι ασχολούμαι, μου ζήτησε να του περιγράψω την Θεραπεία Οικογένειας, αφού στην Αλβανία μέχρις πρόσφατα οι ψυχοθεραπείες δεν υφίσταντο. Του εξήγησα λοιπόν όσο καλύτερα μπορούσα και μου απάντησε γελώντας: "Α, αυτό είναι? Και εγώ το νόμιζα για κάτι σπουδαίο! Αυτά που λες εσύ στις οικογένειες τα ίδια ακριβώς τα έλεγε και η γιαγιά μου στο χωριό !".

Βέβαια, αυτό ήταν πολύ κολακευτικό για μένα. Είναι πολύ σπουδαίο για ένα θεραπευτή Οικογένειας στην Αθήνα να υπηρετεί τους νόμους του "ζείν" και να ωφελεί, όπως έκανε κάποτε μια γιαγιά σε ένα χωριό της Αλβανίας και ένας συνάδελφός του σήμερα στην Νέα Υόρκη.

Είναι η αίσθηση ότι υπηρετείς αξίες αιώνιες πέρα από το εξωτερικό σχήμα τους. Και επομένως ο συστημικός λόγος είναι απλός -απλός, όχι απλοϊκός- γιατί προβάλλει την Αλήθεια που τελικά είναι απλή.

Στο ξεκίνημα της εργασίας μας με οικογένειες στο Κέντρο Παιδοψυχικής Υγιεινής, είχαμε ν' αντιμετωπίσουμε πολλούς μύθους που υπάρχουν και κυκλοφορούν στους Ψυχιατρικούς χώρους και θα αναφερθώ σε μερικούς από αυτούς:
1. Οι πατέρες δεν έρχονται αν και τους καλούμε. Μην περιμένετε να έρθουν άντρες και αν έρθουν στην αρχή, δεν έρχονται για δεύτερη φορά.
2. Οι απλοί εργαζόμενοι, οι άνθρωποι που δεν έχουν σπουδάσει, δεν θα καταλάβουν από αυτά που τους λέτε. Μην περιμένετε να αλλάξουν συμπεριφορά.
3. Στο Ι.Κ.Α. έρχονται μόνο καθυστερήσεις και παραμελημένες ψυχώσεις για φάρμακα και επιδόματα. Μην περιμένετε να 'ρθουν για πολυτέλειες.
4. Οι Έλληνες φοβούνται να μιλήσουν ελεύθερα για τα οικογενειακά τους. Μην περιμένετε να δεχτούν την ύπαρξη μονόδρομου καθρέπτη και να επιτρέψουν την μαγνητοσκόπηση.
5. Τα παιδιά δεν θα καταλαβαίνουν ή θα τραυματιστούν από την ανοιχτή διατύπωση των οικογενειακών προβλημάτων.

Περιττό είναι να σας πω ότι όλα αυτά δεν ισχύουν, ή μάλλον για να είμαστε πιο ακριβείς, θα πρέπει να πούμε ότι ισχύουν όταν βέβαια οι ειδικοί περιχαρακώνονται, όταν κάνοντας το συλλογιστικό λάθος της λήψης του ζητούμενου πέφτουν στο λούκι της αυτοεκπληρούμενης προφητείας.

Δεν χρειάστηκε να γίνει προσπάθεια προς την πλευρά των οικογενειών να συνεργαστούν. Η εργασία είχε να γίνει προς την πλευρά των ειδικών που εκφράζανε τους μύθους.

Γενιές ατομικών Θεραπευτών αγωνίστηκαν για να περιφρουρήσουν την έκφραση των συναισθημάτων τους συζητώντας ατέλειωτα τον κίνδυνο της αντιμεταβίβασης. Τα συναισθήματα όμως του συστημικού θεραπευτή είναι το ίδιο το εργαλείο του για την θεραπεία. Ο θεραπευτής και λυπάται και φοβάται και πονάει και χαίρεται και θυμώνει. Είναι όμως καθοριστικό να γνωρίζει τι είναι δικό του και τι σχετίζεται με τα τεκταινόμενα.

Είναι καθοριστική για την θεραπεία η οπτική γωνία του θεραπευτή. Σε μια ομάδα εκπαίδευσης στην θεραπεία οικογένειας στο Κέντρο Παιδοψυχικής Υγιεινής ζητήθηκε να αναφερθούν όλα τα δυνατά υποσυστήματα σε μια οικογένεια. Η μεγάλη πλειοψηφία των εκπαιδευομένων είχε παραλείψει το συζυγικό υποσύστημα, ενώ κανείς δεν είχε ξεχάσει το γονεϊκό.

Είναι αναμενόμενο όταν ευρισκόμαστε σε ένα Παιδοψυχιατρικό πλαίσιο, να ασχολούμαστε με τον γονεϊκό ρόλο. ΄Ομως κινδυνεύουμε να χάσουμε την σημαντικότητα της συζυγικής σχέσης, η απουσία φροντίδας της οποίας γεννά απογοητεύσεις και στην συνέχεια οδηγεί στην ικανοποίηση των αναγκών αυτών με τριγωνοποιήσεις ....

Κάτι ανάλογο γίνεται και σε ένα σημαντικό αριθμό οικογενειών που αντιμετωπίζουμε και έχουν παιδοκεντρική κατεύθυνση.

Στις οικογένειες αυτές, το ζευγάρι έχει σβήσει και στη θέση του υπάρχουν μονό γονείς. Γονείς που έχουν εκούσια ή ακούσια στερηθεί από άλλες πληγές ικανοποίησης και έχουν στραφεί αποκλειστικά σε μια μονοκαλλιέργεια, στα παιδιά τους, περιμένοντας από αυτά ούτε λίγο ούτε πολύ, τα πάντα, επειδή θεωρούν ότι τους προσφέρουν τα πάντα.

Επόμενο δυστυχώς, είναι τα συμπτώματα σ' αυτές τις οικογένειες να εμφανίζονται στο παιδί που έχει επωμισθεί έναν αφύσικο ρόλο.

Είναι ως εκ τούτου σημαντικό να φροντίσουμε τον κάθε γονιό, όχι μόνο ως γονιό, αλλά ως συγκεκριμένο πρόσωπο που έχει ιδιαίτερες ανάγκες, αλλά και την συντροφική συζυγική σχέση. Στα πλαίσια αυτά, η πλαισίωση της θεραπείας οικογένειας με τις ομάδες μητέρων ή με την θεραπεία ζευγαριού αποδίδει τα μέγιστα μόνιμα θεραπευτικά αποτελέσματα.

Ο παιδοψυχίατρος, γράφει ο Γ. Βασιλείου, θα βλέπει την αποτελεσματικότητα των προσπαθειών του ν' αυξάνεται, κατά την ένταση που θα προσεγγίζει διαγνωστικά και θεραπευτικά το "προβληματικό παιδί" μέσα στο περίγυρο της οικογένειάς του. Θα αξιολογεί δηλαδή, διαγνωστικά το "προβληματικό παιδί" ως εξαγόμενο "προβληματικών σχέσεων που καλούν για επαναρύθμιση μέσα στην ψυχοσυναλλαγή της οικογένειας, πράγμα εφικτό με τις σημερινές γνώσεις και θεραπευτικές μεθόδους. Έτσι σε κάθε οικογένεια θα μπορεί να προσφέρει την αγωγή που η οικογένεια θα αποφασίσει ότι χρειάζεται και μπορεί ν'αξιοποιήσει.

Ακολουθώντας ακριβώς αυτόν τον Συστημικό τρόπο αντίληψης, στο Κέντρο Παιδοψυχικής Υγιεινής Ι.Κ.Α. πετύχαμε να δρέψουμε κάποιους καρπούς που μπορούν ίσως να εκφραστούν με τον κατωτέρω πίνακα.

ΚΕΝΤΡΟ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ Ι.Κ.Α. 

 

ΕΤΟΣ

 

ΝΕΑ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΑ

 

ΣΥΝΤΑΓΕΣ

 

ΦΑΡΜΑΚΑ

 

 

1985

 

538

 

589

 

1366

 

 

1992

 

 

2300

 

 

5

 

8

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. ACKERMAN, N. W., "Family Psychotherapy - Theory and Practice" , Am. J. Psychhother.,20 405-414, 1966.
2. BAΣΙΛΕΙΟΥ, Γ., "Γύρω από τις Σχέσεις Αρρώστου, Αρρώστιας και Οικογένειας. Φροντίδα για την Οικογένεια". 255-257, Ελλ. Εταιρεία Κοινωνικής Παιδιατρικής, Αθήνα, 1990.
3. BAΣΙΛΕΙΟΥ, Γ., "Ο Ανθρωπος σαν Σύστημα. Μια Παρουσίαση για τον Παιδοψυχίατρο", Σύγχρονα Θέματα Παιδοψυχιατρικής. Γ. Τσιάντης, Μ.Μανωλόπουλος, Καστανιώτης, 1988.
4. DURKIN, J., "Living Groups: Group Psychotherapy and General Systems Theory", Brunner/Mazel, New York, 1981.
5.MINUCHIN, S. ,"Family Therapy Τechnics",New York,1977.
6.MINUCHIN, S., "Families and Family Therapy", Harvard Univ. Press, Massachussetts,1981.
7.ΣΑΚΕΛΛΑΡΟΠΟΥΛΟΣ, Π., "Ψυχαναλυτική Ψυχοθεραπεία και Δημόσια Περίθαλψη", Ψυχολογικά Θέματα, 248-58, 1989.
8. SKYNNER, R., CLEESE, J., "Families and How to Survive them", Methuen 1985.
9. SKYNNER R., "Exploration with families",Routlenge London 1990
10.VASSILIOU, G. A. and VASSILIOU, V.G., "Family Therapy Evolving", The Athenian Institute of Anthropos,1985.
11.WATZLAWICK, P., "Pragmatics of Human Communication". W.W. Norton, New York, 1962.
12. WATZLAWICK, P."The Language of Change", Basic Books, New York, 1978.
13.WHITAKER, C., "Οικογένεια μαζί όμως αλλοιώτικα", Κέδρος, 1987.

  • Η ευτυχία ως απουσία του πόνου, της θλίψης, των δυσκολιών, της αρρώστιας, της φθοράς και του θανάτου είναι μία θλιβερή ροζ φαντασίωση που οδηγεί κατά μαθηματικό τρόπο στην κατάθλιψη.

downbanner
Τηλέφωνα Τηλ: 2106447122
Fax: 2106447122
info@antistixi.com
www.antistixi.com
Διεύθυνση Τσόχα 18-20
5ος Όροφος
Αμπελόκηποι, 11521
Αθήνα, Ελλάδα